رابطه حال روانی با رفتارهای خودتخریبگر و تصمیمهایی که بعداً از آنها پشیمان میشویم
گاهی وقتی حالمان خوب نیست، دقیقاً همان کارهایی را انجام میدهیم که میدانیم حالمان را بدتر میکنند یعنی خودتخریبی
میدانیم نباید به آن آدم پیام بدهیم، اما پیام میدهیم. میدانیم باید بخوابیم، اما ساعتها در تلفن میچرخیم. میدانیم باید کاری را شروع کنیم، اما مدام عقبش میاندازیم. میدانیم یک رفتار خاص بعداً حالمان را خراب میکند، اما در همان لحظه نمیتوانیم جلوی خودمان را بگیریم.
بعد که هیجان فروکش میکند، به خودمان میگوییم:
«من چرا این کار رو کردم؟»
این تجربه آنقدر رایج است که گاهی آن را با جملههایی مثل «من خودم دشمن خودمم» توصیف میکنیم.
اما روانشناسی معمولاً به این رفتارها نگاه پیچیدهتری دارد. بسیاری از رفتارهای خودتخریبگر لزوماً از میل آگاهانه به آسیب زدن به خود ناشی نمیشوند؛ گاهی فرد در لحظه تلاش میکند یک هیجان شدید، تنش، خلأ، اضطراب یا احساس ناخوشایند را سریعتر قابلتحمل کند.
مشکل اینجاست که چیزی که در کوتاهمدت تسکین میدهد، ممکن است در بلندمدت هزینه زیادی داشته باشد.
خودتخریبی دقیقاً یعنی چه؟
«خودتخریبی» یک تشخیص روانشناختی رسمی نیست.
این اصطلاح معمولاً برای مجموعهای از رفتارها استفاده میشود که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم با اهداف، سلامت، روابط یا منافع بلندمدت فرد در تضاد قرار میگیرند.
مثلاً فردی که شدیداً میخواهد در یک رابطه سالم بماند، اما هر بار که احساس ناامنی میکند عمداً رابطه را به سمت دعوا میبرد.
یا کسی که برای یک هدف مهم برنامهریزی کرده، اما درست زمانی که باید شروع کند، ساعتها از انجام آن فرار میکند.
بنابراین خودتخریبی بیشتر یک الگوی رفتاری است تا یک بیماری یا برچسب شخصیتی.
چرا وقتی حالمان بد است، رفتارمان هم تغییر میکند؟
وقتی تحت فشار هیجانی قرار داریم، توانایی ما برای مکث کردن و فکر کردن درباره پیامدهای بلندمدت میتواند تحت تأثیر قرار بگیرد.
در بعضی افراد، هیجان شدید با افزایش رفتارهای تکانشی و انتخابهایی که بیشتر بر تسکین فوری تمرکز دارند همراه میشود.
پژوهشها درباره «تکانشگری هیجانی» نشان دادهاند که تمایل به انجام رفتارهایی که فرد در حالت هیجانی شدید بعداً از آنها پشیمان میشود، با طیفی از مشکلات روانشناختی ارتباط دارد.
به زبان ساده:
وقتی حالمان خیلی بد است، ممکن است مغزمان بیشتر دنبال «الان چه چیزی حالم را بهتر میکند؟» باشد تا «این کار فردا چه نتیجهای دارد؟»
خودتخریبی
تسکین فوری همیشه به معنای انتخاب خوب نیست
فرض کنیم فردی بعد از یک روز بسیار سخت، احساس تنهایی و اضطراب شدیدی دارد.
پیام دادن به فردی که رابطه با او برایش آسیبزا بوده، ممکن است برای چند دقیقه احساس نزدیکی ایجاد کند.
یا خوردن مقدار زیادی غذا ممکن است برای مدت کوتاهی توجه فرد را از احساسات ناخوشایند منحرف کند.
یا ساعتها بازی کردن، خرید کردن، شبکههای اجتماعی یا هر رفتار دیگری میتواند ذهن را برای مدتی از هیجان دردناک دور کند.
اما اگر بعد از آن رفتار، احساس گناه، شرم، بدهی، تعارض یا آشفتگی بیشتری ایجاد شود، یک چرخه شکل میگیرد:
هیجان منفی → رفتار فوری → تسکین کوتاهمدت → پیامد منفی → هیجان منفی بیشتر
چرا مغز به چیزی که بعداً ضرر دارد، برمیگردد؟
چون مغز همیشه بر اساس «بهترین نتیجه بلندمدت» تصمیم نمیگیرد.
رفتاری که بارها در یک موقعیت خاص انجام شده، میتواند به یک پاسخ آشنا تبدیل شود.
اگر فرد بارها هنگام اضطراب به تلفن، غذا، خرید، رابطه، مصرف مواد یا رفتارهای تکانشی پناه برده باشد، ممکن است این مسیر برایش آشناتر و در دسترستر شود.
این به معنای «ضعف اراده» نیست.
بلکه یعنی یک رفتار در طول زمان میتواند به راهبردی آموختهشده برای کنار آمدن با هیجان تبدیل شود؛ حتی اگر راهبرد سالمی نباشد.
گاهی رفتار خودتخریبگر در اصل تلاش برای تنظیم هیجان است
یکی از مفاهیم مهم در روانشناسی، تنظیم هیجان است.
تنظیم هیجان یعنی توانایی شناخت، تحمل و تعدیل هیجانها به شکلی که بتوانیم همچنان متناسب با اهدافمان رفتار کنیم.
وقتی این توانایی تحت فشار قرار میگیرد، فرد ممکن است به راههایی روی بیاورد که سریعتر اثر میکنند.
برای مثال، پژوهشهای گستردهای درباره ارتباط دشواریهای تنظیم هیجان با رفتارهای اعتیادی انجام شده است. یک فراتحلیل در سال ۲۰۲۴ که ۱۸۹ مطالعه و بیش از ۷۸ هزار نفر را بررسی کرد، ارتباط معناداری میان بیتنظیمی هیجانی و انواع رفتارهای اعتیادی پیدا کرد؛ هرچند این ارتباط به معنای رابطه علت و معلولی ساده نیست.
«من خودم را خراب میکنم» همیشه توضیح دقیقی نیست
این جمله ممکن است احساس فرد را توصیف کند، اما علت رفتار را توضیح نمیدهد.
اگر فردی بارها وارد رابطههایی میشود که برایش مناسب نیستند، ممکن است بگوییم «خودتخریبی میکند».
اما سؤال روانشناختی مهمتر این است:
وقتی این انتخاب را انجام میدهد، دقیقاً دنبال چه چیزی است؟
امنیت؟
تأیید؟
هیجان؟
فرار از تنهایی؟
آشنایی؟
کاهش اضطراب؟
یا جلوگیری از احتمال طرد شدن؟
پیدا کردن این پاسخ، بسیار مهمتر از سرزنش کردن فرد است.
گاهی خودتخریبی از ترس شکست میآید
فرض کنید فردی هدف بسیار مهمی دارد.
تا زمانی که شروع نکرده، هنوز میتواند با خودش بگوید:
«اگر تلاش کنم، حتماً موفق میشم.»
اما وقتی شروع کند، احتمال شکست هم واقعی میشود.
گاهی عقب انداختن کار، خراب کردن برنامه یا تلاش نکردن میتواند به شکل ناخودآگاه از فرد در برابر تجربه شکست محافظت کند.
در این حالت فرد بعداً میتواند بگوید:
«من اصلاً درست تلاش نکردم.»
این جمله دردناک است، اما از نظر روانی ممکن است تحملش از این فکر سادهتر باشد:
«تمام تلاشم را کردم و باز هم موفق نشدم.»
گاهی شکست دادن خود، کنترل را برمیگرداند
این تناقض عجیبی است:
«اگر خودم رابطه را خراب کنم، حداقل من تصمیم گرفتم.»
«اگر خودم قبل از امتحان درس نخوانم، اگر قبول نشوم میتوانم بگویم به خاطر نخواندنم بود.»
«اگر خودم از کسی فاصله بگیرم، دیگر لازم نیست منتظر باشم او من را ترک کند.»
در بعضی افراد، رفتار خودتخریبگر میتواند به شکل ناخودآگاه احساس کنترل ایجاد کند.
البته این توضیح درباره همه افراد صدق نمیکند و نباید هر رفتار آسیبزنندهای را به یک انگیزه پنهان نسبت داد.
ترس از طرد شدن میتواند رابطه را خراب کند
یکی از الگوهای جالب در روابط این است که فرد به دلیل ترس از طرد شدن، رفتاری انجام میدهد که احتمال تعارض یا فاصله گرفتن را بیشتر میکند.
مثلاً دائماً اطمینان میخواهد:
«هنوز دوستم داری؟»
«مطمئنی چیزی تغییر نکرده؟»
«چرا مثل قبل جواب نمیدی؟»
طرف مقابل تحت فشار قرار میگیرد و فاصله میگیرد.
فرد اول این فاصله را به عنوان مدرک طرد شدن میبیند و اضطرابش بیشتر میشود.
در نتیجه دوباره رفتارهای اضطرابی بیشتری نشان میدهد.
این چرخه میتواند بدون اینکه فرد آگاهانه بخواهد رابطه را خراب کند، رابطه را فرسوده کند.
چرا وقتی غمگینیم، تصمیمهای تکانشی بیشتر میشوند؟
هیجان منفی میتواند توجه ما را محدود کند.
در لحظهای که فرد شدیداً غمگین، عصبانی یا مضطرب است، ممکن است هدف اصلیاش فقط این باشد که از آن وضعیت خارج شود.
در چنین شرایطی «تسکین فوری» میتواند ارزش بیشتری از «نتیجه آینده» پیدا کند.
پژوهشهای مربوط به رفتارهای بینظم و تکانشی نیز نشان میدهند که انگیزش برای نزدیک شدن به پاداش یا دور شدن از حالت ناخوشایند میتواند در رفتارهای مختلف نقش داشته باشد.
به همین دلیل بعد از آرام شدن، خودمان را نمیشناسیم
ممکن است فرد شب گذشته پیامی فرستاده باشد که صبح از آن پشیمان است.
یا تصمیمی گرفته باشد که در حالت عادی هرگز نمیگرفت.
این تفاوت گاهی باعث میشود فرد فکر کند:
«من واقعاً آدم عجیبی هستم.»
اما شاید مسئله این نباشد که «کدام من واقعی است».
بلکه دو وضعیت متفاوت وجود داشته است:
منِ تحت فشار هیجانی
و
منِ آرامتر که پیامدها را بهتر میبیند.
هدف سلامت روان این نیست که هیچوقت هیجان شدید نداشته باشیم؛ بلکه این است که حتی در زمان هیجان بتوانیم فاصلهای هرچند کوچک میان احساس و عمل ایجاد کنیم.
بعضی رفتارها اول آرام میکنند و بعد حالمان را بدتر میکنند
این الگو در بسیاری از رفتارهای مشکلساز دیده میشود.
مثلاً پرخوری هیجانی ممکن است با یک تغییر کوتاهمدت در تجربه هیجان همراه باشد، اما شواهد جدید نشان میدهند رابطه آن با هیجان پیچیده است و نباید ساده گفت که این رفتار همیشه بعد از آن احساس فرد را بهتر میکند. یک فراتحلیل سال ۲۰۲۵ بر اساس مطالعات لحظهای، افزایش پریشانی هیجانی پیش از دورههای پرخوری را بهطور نسبتاً پایدار نشان داد، اما نتایج درباره بهبود هیجان پس از آن یکدست نبود.
این نکته مهم است:
رفتاری که برای کاهش یک احساس انجام میدهیم، الزاماً واقعاً آن احساس را حل نمیکند.
خودتخریبی همیشه رفتار شدید نیست
گاهی خودتخریبی بسیار ظریف است.
مثلاً:
مدام دیر خوابیدن.
غذا نخوردن در طول روز و بعد پرخوری.
قطع ارتباط با آدمهای امن.
جواب ندادن به پیامهای مهم.
عقب انداختن کاری که برایمان اهمیت دارد.
خرج کردن هیجانی.
چک کردن مداوم شبکههای اجتماعی.
برگشتن مکرر به رابطهای که میدانیم برایمان مناسب نیست.
یا حتی صحبت کردن مداوم با خود به شکلی تحقیرآمیز.
هرکدام از این رفتارها به تنهایی الزاماً «خودتخریبی» نیستند. چیزی که اهمیت دارد الگو، تکرار، زمینه و پیامد آن رفتار برای فرد است.
خودانتقادی میتواند چرخه را قویتر کند
گاهی بعد از یک رفتار مشکلساز، فرد شروع میکند به سرزنش کردن خودش:
«من همیشه خراب میکنم.»
«من هیچوقت درست نمیشم.»
«من خیلی بیارادهام.»
این جملات ظاهراً قرار است فرد را اصلاح کنند، اما ممکن است هیجان منفی را بیشتر کنند.
و اگر هیجان منفی یکی از محرکهای اصلی رفتار مشکلساز باشد، افزایش شرم و خودتحقیری میتواند دوباره فرد را به همان رفتارها نزدیک کند.
یعنی:
رفتار → سرزنش → احساس بدتر → رفتار دوباره
به همین دلیل اصلاح رفتار بدون توجه به هیجانی که پشت آن قرار دارد، همیشه کافی نیست.
خودتخریبی با خودآزاری یکی نیست
این دو مفهوم باید از هم جدا شوند.
«خودتخریبی» یک اصطلاح گسترده و غیرتشخیصی است و میتواند به رفتارهایی اشاره کند که به اهداف یا کیفیت زندگی فرد آسیب میزنند.
اما خودآسیبرسانی غیرخودکشیگرا یا NSSI مفهوم بالینی مشخصتری است و به رفتارهایی اشاره دارد که فرد بهطور عمدی به بدن خود آسیب وارد میکند بدون اینکه قصد خودکشی داشته باشد.
این رفتار نیازمند توجه تخصصی است و ارتباط آن با مشکلات تنظیم هیجان، هیجان منفی و تکانشگری در پژوهشها بررسی شده است.
بنابراین نباید هر رفتار خودتخریبگر را خودآزاری نامید.
اما اگر خودآزاری اتفاق میافتد، نباید آن را سادهسازی کرد
خودآسیبرسانی معمولاً فقط درباره «جلب توجه» یا «ضعف اراده» نیست.
پژوهشهای جدید آن را پدیدهای پیچیده میدانند که میتواند با تنظیم هیجان، تکانشگری، هیجان منفی و راهبردهای مقابلهای ناسازگارانه ارتباط داشته باشد.
از طرف دیگر، خودآسیبرسانی با خطر بالاتر رفتار خودکشی نیز ارتباط دارد و به همین دلیل نباید آن را صرفاً یک رفتار عادی برای تخلیه احساسات در نظر گرفت.
وقتی حالمان بد است، چه چیزی جای رفتار خودتخریبگر را میگیرد؟
قرار نیست فقط به خودمان بگوییم:
«این کار رو نکن.»
اگر رفتاری برای تنظیم یک هیجان استفاده میشود، حذف آن بدون پیدا کردن جایگزین میتواند دشوار باشد.
اول باید بفهمیم رفتار چه نقشی دارد.
اگر برای فرار از تنهایی است، ارتباط انسانی ممکن است جایگزین مناسبی باشد.
اگر برای تخلیه خشم است، فعالیت بدنی یا نوشتن میتواند کمککننده باشد.
اگر برای فرار از اضطراب است، تکنیکهای تنظیم هیجان و تحمل اضطراب میتوانند مفید باشند.
اگر برای بیحس کردن احساسات است، شاید نیاز باشد خود احساس بهتدریج قابلتحملتر شود.
قبل از عمل کردن، فقط چند دقیقه فاصله ایجاد کنیم
یکی از مهمترین مهارتها ایجاد فاصله میان «میل به انجام رفتار» و «انجام دادن رفتار» است.
نه اینکه به خودمان بگوییم:
«من نباید این احساس رو داشته باشم.»
بلکه:
«الان خیلی عصبانیام و میل شدیدی دارم که این کار رو انجام بدم. لازم نیست همین لحظه تصمیم نهایی بگیرم.»
همین چند دقیقه میتواند فرصت ایجاد کند.
گاهی شدت هیجان پایین میآید و انتخابهای بیشتری در دسترس قرار میگیرند.
سؤال مهم: «الان دقیقاً چه چیزی میخواهم؟»
گاهی رفتار خودتخریبگر فقط راهی است برای رسیدن به یک نیاز واقعی، اما از مسیر نامناسب.
مثلاً فردی که به شکل افراطی در شبکههای اجتماعی میچرخد شاید در اصل دنبال ارتباط باشد.
کسی که وارد یک دعوای شدید میشود شاید دنبال اطمینان از اهمیت رابطه باشد.
کسی که تمام روز از کار فرار میکند شاید به جای تنبلی، بهشدت از شکست یا ارزیابی شدن ترسیده باشد.
وقتی نیاز پشت رفتار را پیدا میکنیم، گزینههای بیشتری برای پاسخ دادن به آن داریم.
«من میخواهم» با «من باید» فرق دارد
در لحظههای هیجانی، گاهی بهتر است به جای جنگیدن با خودمان، انتخاب را روشن کنیم.
«من میخواهم به او پیام بدهم.»
بعد بپرسیم:
«اگر پیام بدهم، احتمالاً چه اتفاقی میافتد؟»
«این تصمیم با چیزی که واقعاً برای خودم میخواهم هماهنگ است؟»
این روش احساس را انکار نمیکند؛ فقط اجازه نمیدهد احساس بهتنهایی تصمیمگیرنده باشد.
خواب، گرسنگی و خستگی را هم دستکم نگیریم
گاهی رفتار ما فقط تحت تأثیر یک مسئله عمیق روانشناختی نیست.
کمخوابی، گرسنگی، فشار کاری، مصرف زیاد محرکها، درد جسمی و فرسودگی میتوانند ظرفیت تنظیم هیجان و کنترل تکانه را کاهش دهند.
به همین دلیل گاهی اولین مداخله روانشناختی بسیار ساده است:
بخواب.
غذا بخور.
از محیط پرتنش فاصله بگیر.
کمی حرکت کن.
و بعد درباره تصمیم مهمت فکر کن.
این توصیه ساده است، اما به معنی ساده بودن مشکل نیست.
چرا نباید خودمان را به خاطر هر اشتباهی «خودتخریبگر» بدانیم؟
چون انسان گاهی تصمیم بد میگیرد.
همه رفتارهای ناسالم نشانه یک الگوی روانشناختی عمیق نیستند.
ممکن است یک بار از روی عصبانیت پیام اشتباهی بفرستیم، یک شب دیر بخوابیم یا کاری را عقب بیندازیم.
وقتی یک رفتار را دائماً به هویت خودمان تبدیل میکنیم، تغییر آن سختتر میشود.
به جای:
«من آدم خودتخریبگری هستم.»
میتوانیم بگوییم:
«وقتی خیلی مضطرب میشوم، این الگو در من فعال میشود.»
اولی هویت است؛ دومی الگوست.
و الگو قابل تغییر است.
اگر این رفتارها مدام تکرار میشوند چه؟
اگر متوجه شدهایم که بارها و بارها در شرایط مشابه، رفتارهای مشابهی انجام میدهیم و بعد پشیمان میشویم، بهتر است به دنبال الگو بگردیم.
یک جدول ساده میتواند کمک کند:
چه اتفاقی افتاد؟
چه احساسی داشتم؟
چه فکری از ذهنم گذشت؟
چه کاری انجام دادم؟
در همان لحظه چه چیزی به دست آوردم؟
بعداً چه هزینهای پرداخت کردم؟
این کار کمک میکند رفتار را به عنوان یک زنجیره ببینیم، نه یک «اشتباه ناگهانی».
رواندرمانی قرار نیست فقط رفتار را متوقف کند
درمان مؤثر معمولاً فقط نمیگوید:
«این کار را نکن.»
بلکه تلاش میکند بفهمد چرا این رفتار در زندگی فرد به وجود آمده و چه چیزی آن را حفظ میکند.
برای بعضی افراد، کار روی تنظیم هیجان اهمیت دارد.
برای بعضی دیگر، درمان اضطراب، افسردگی، مشکلات رابطه، تکانشگری، مصرف مواد یا الگوهای فکری ناسازگارانه لازم است.
پژوهشهای درمانی نیز نشان دادهاند که مداخلات متمرکز بر تنظیم هیجان میتوانند در برخی مشکلات مرتبط با رفتارهای اعتیادی و خودآسیبرسان نقش داشته باشند؛ هرچند نوع مداخله باید متناسب با مشکل فرد انتخاب شود.
چه زمانی کمک حرفهای اهمیت بیشتری پیدا میکند؟
اگر رفتارهای خودتخریبگر به شکل مکرر اتفاق میافتند، روابط یا کار و تحصیل را مختل میکنند، کنترل آنها برای فرد بسیار دشوار شده یا پیامدهای جدی جسمی، مالی یا روانی ایجاد کردهاند، بهتر است موضوع با روانشناس یا روانپزشک بررسی شود.
اگر رفتار شامل خودآسیبرسانی یا افکار مربوط به خودکشی باشد، موضوع از سطح یک «عادت بد» فراتر میرود و ارزیابی حرفهای اهمیت ویژهای پیدا میکند. پژوهشهای جدید نیز بر ارتباط میان مشکلات تنظیم هیجان و رفتارهای خودآسیبرسان تأکید دارند.
در موقعیت خطر فوری، فرد نباید تنها بماند و باید از خدمات اورژانسی یا کمک فوری محلی استفاده کند.
در نهایت، چرا وقتی حالمان بد است به خودمان آسیب بیشتری میزنیم؟
چون انسان همیشه وقتی درد میکشد، بهترین تصمیم بلندمدت را نمیگیرد.
گاهی ذهن فقط میخواهد درد همین لحظه کمتر شود.
و اگر یک رفتار قبلاً به شکل موقت این کار را کرده باشد، احتمال دارد دوباره سراغ آن برویم؛ حتی اگر بدانیم در نهایت به ضررمان تمام میشود.
بنابراین پشت بعضی رفتارهای خودتخریبگر، نه لزوماً نفرت از خود، بلکه تلاش ناکارآمد برای تنظیم یک وضعیت هیجانی دشوار وجود دارد.
شناختن این تفاوت مهم است.
چون اگر مسئله را فقط «بیارادگی» بدانیم، احتمالاً خودمان را بیشتر سرزنش میکنیم.
اما اگر بفهمیم:
«وقتی حال من بد میشود، این رفتار برای من چه کاری انجام میدهد؟»
آن وقت به جای جنگیدن کورکورانه با رفتار، میتوانیم نیاز، هیجان و چرخهای را که پشت آن قرار دارد ببینیم.
گاهی تغییر از جایی شروع میشود که به جای گفتن:
«چرا دوباره خودم را خراب کردم؟»
از خودمان میپرسیم:
«چه چیزی در من آنقدر دردناک شده بود که برای چند دقیقه مجبور شدم اینطور با خودم رفتار کنم؟»
همین سؤال میتواند نقطه شروع یک رابطه سالمتر با خودمان باشد.
کتاب از حال بد به حال خوب را از دست نده …
منابع علمی
Rogier, G., et al. (2024). The multifaceted role of emotion regulation in suicidality: Systematic reviews and meta-analytic evidence. Psychological ط.
González-Roz, A., et al. (2024). Emotional dysregulation in relation to substance use and behavioral addictions: Findings from five separate meta-analyses. International Journal of Clinical and Health Psychology.
Borm, I. M., et al. (2025). Binge eating as emotion regulation? A meta-analysis of ecological momentary assessment studies. Clinical Psychology Review.
Ammerman, B. A., et al. (2025). The association between nonsuicidal and suicidal self-injurious behaviors: A systematic review and expanded conceptual model. Development and Psychopathology.


















































