کتاب تحلیل محتوای آراء و احکام قضایی و داوری بین المللی؛ دیوان بین المللی دادگستری نشر خرسندی (جلد اول)

در آغاز ضروری است تا ماهیت این درس و محدوده آن تا حدی مشخص گردد. بدین منظور ناگزیریم که به چند سوال اساسی پاسخ دهیم:

آیا آرا و احکام صادره قضایی و داوری از یک اسلوب واحد پیروی می کنند؟

در پاسخ به این پرسش باید بیان داشت اگرچه امر دادرسی، تقریبا از اصول و مبانی مشخصی پیروی کرده و عناصر مشترکی در آن دخیل هستند. برخی از این عناصر همانند ذکر استدلالات موجود در رای، وقایع مربوطه، معرفی طرفین دعوی و برخی عناصر دیگر در تمامی آرا و احکام صادره(اعم از داخلی و بین المللی) مشترک است. اما عناصر و محتویات آرا صادره از مراجع قضایی و داوری بین المللی در واقع بازتابی ازماهیت دادگاه یا مرجع صادرکننده آن است. جایگاه و نقش دادگاه صادرکننده رای در نظام حقوقی مربوطه، میزان اختیارات دادگاه صادرکننده رای در نظام حقوقی مربوطه، اسناد حاکم بر تشکیل و رسیدگی مرجع مربوطه، میزان اختیارات دادگاه صادرکننده در کسب دلیل، نهایی بودن حکم مرجع صادرکننده رای یا قابل تجدید نظر بودن آن، آیین دادرسی مرجع رسیدگی کننده و سایر عوامل، همگی مولفه های تاثیر گذار بر عناصر و محتویات شکلی و ماهوی موجود در رای صادره از مرجع مربوطه می باشند. از این رو معمولا آرا صادره از مراجع(خصوصا بین المللی) از الگوی ثابتی پیروی نکرده و تحول این آرا به تبع اسناد حاکم بر دادگاه ها و مراجع داوری مسیر متفاوتی را طی نموده است. برای درک این تفاوت کافی است نگاهی سریع و گذرا بر آرا صادره از دیوان بین المللی دادگستری، دیوان دائمی داوری و دادگاه کیفری بین المللی بیندازید. با نگاهی ساده به آرا صادره از این نهاد ها می توان به تفاوت نقش و جایگاه مرجع صادرکننده رای، و آیین رسیدگی حاکم براین مراجع در نظام حقوق بین الملل و میزان اختیار آن ها در کسب ادله و ارزیابی آنها پی برد. لذا تحلیل محتوای آرای صادره از این نهاد های قضایی، باید بر اساس نهاد رسیدگی کننده مورد تحلیل قرار گیرند.

از این رو بنابر اهمیت فوق العاده دیوان بین المللی دادگستری، نقش سازمانی و نقش سامانمند یا نظام مند آن در تثبیت و توسعه حقوق بین الملل و همچنین نقش آن به عنوان ارگان اصلی قضایی ملل متحد و دلایل عدیده دیگر، در این مجلد فقط به تحلیل محتوای آرا صادره از دیوان بین المللی دادگستری خواهیم پرداخت.

تحلیل نکات موجود در آن چه نفعی برای ما داشته و چه توانمندی برای ما فراهم خواهد آورد؟

در پاسخ این پرسش و بیان منفعتی که از مطالعه درس تحلیل محتوای آرا پدید می آید باید بیان داشت که دادگاه ها و مراجع داوری و قضایی یکی از اجزای مهم نظام حقوق بین الملل هستند. شناخت سبک و محتوای احکام نیز یکی از جنبه های مهم از بررسی نقش و عملکرد دادگاه ها و مراجع قضایی در نظام حقوق بین الملل است. علاقمندان و متخصصینی که از سبک و محتوای احکام دادگاه ها آگاه هستند. در واقع با مطالعه احکام صادره از دادگاه ها می توانند نسبت به عملکرد صحیح یا نادرست دادگاه صادرکننده حکم پی برده و از این طریق به کارایی و سودمندی مرجع قضایی مربوطه در حقوق بین الملل برسند. دانشجویان این درس با مطالعه بخش های مختلف هریک از آرا همانند بخش الزام آور رای، بخش استدلالات رای، نحوه تنظیم آن و اثر حقوقی هر یک از این اجزا، برداشتی نسبت به کلیت رای صادره، زبان، ادبیات، روش استدلال و فاصله بین رای صادره با یک روش مطلوب بدست خواهند آورد.

علاقمندان این درس درواقع با مطالعه استدلال دادگاه صادرکننده رای، در خواهند یافت که چرا دادگاه صادرکننده مبادرت به صدور حکم مربوطه نموده و حتی در صورت انتقاد به حکم صادره، دلیل لازم الاجرا بودن آن را درخواهند یافت.

در این کتاب از چه زاویه ای به تحلیل این آرا خواهیم پرداخت؟

اما در پاسخ به این پرسش در خصوص اینکه محتوای آرا در این درس از چه منظری مورد تحلیل قرار می گیرند؟ باید بیان داشت که رای صادره در هر یک از این مراجع، محصول و نتیجه نهایی دادرسی در این مراجع است. لذا تحلیل محتوای آرا ارتباط زیادی با آیین دادرسی مراجع  مربوطه دارد و بنا به همین دلیل برای تحلیل آرا دیوان، استندات مکرری به اساسنامه و آیین دادرسی دیوان خواهد شد. لیکن باید توجه داشت که بحث ما در تحلیل آرا، مطالعه آیین دادرسی دیوان نیست. در مطالعه آیین دادرسی، آموزش و بررسی را باید از مفاهیم پایه رسیدگی در دیوان بین المللی دادگستری همانند دادخواست آغاز نمود. اما در تحلیل آرا به هیچ وجه رویکردی آیین دادرسی محور نداشته و بررسی ما، رای محور خواهد بود. در تحلیل آرا، بررسی از عناصر ابتدایی موجود در رای دیوان بین المللی دادگستری آغاز شده و به عناصر پایانی موجود در رای (همان امضا و پاراف) ختم میگردد. بدیهی است در بررسی این عناصر در موارد عدیده ناگزیر از مراجعه به آیین دادرسی دیوان هستیم، لیکن به آیین دادرسی فقط تا حدی مراجعه میکنیم که برای تحلیل عناصر موجود در رای ضروری است.