کتاب دادگاه کیفری بین الملل شده کامبوج مبانی و چالش های یک دادگاه کیفری مختلط نشر خرسندی

این کتاب؛ اشاره ای اندک به تاریخ کامبوج

تجاوز و تعدی به حقوق انسانها همواره بخشی جدایی ناپذیر از تاریخ بشریت تا به امروز بوده است. این کتاب اشاره ای است اندک نسبت به آنچه در تاریخ یک سرزمین و مردمان آن گذشت؛ آغاز دورانی از روزهای دهشتناک برای مردمان کشور کامبوج و پایانی تلخ و گزنده برای آن مردمان و نیز رهبرانی با آرمان های ایدئولوژیک. این دوران روایتی از تاریخ بشریت است که در آن انسانیت در اعماق دریایی از نادانی و جهالت به اغماء می رود. اکنون در این کتاب به چگونگی رخداد وقایع و پیگیری حقوقی آن خواهیم پرداخت. این تلاشی است در جهت شناسایی زوایای تاریخی و حقوقی آنچه که در کشور کامبوج تحت عنوان جنایات علیه بشریت رخ داده است. . ارتکاب جنایات علیه بشریت توسط خمرهای سرخ که در فاصله ی ۱۷ آوریل ۱۹۷۵ تا ۶ ژانویه ۱۹۷۹ رخ داده و حاصل آن بنا به دقیق ترین آمار قربانی شدن یک میلیون و هفتصد هزار نفر از مردم کامبوج بوده است منجر به تشکیل شعب فوق العاده ای در متن شعب دیوان عالی کشور کامبوج گردید. تشکیل چنین دادگاهی مباحثی را با توجه به مبانی حقوقی و به ویژه حقوق کیفری بین المللی مطرح می کند. در این راستا بررسی مبانی و چالشهای دادگاه فوق العاده کامبوج پیش از هر چیز مستلزم بررسی بسترهای تاریخی و نیز حقوقی آن خواهد بود. از این رو با بیان بسترهای تاریخی و حقوقی تشکیل این دادگاه، در خواهیم یافت که این دادگاه با چالش هایی مواجه است که تشکیل آن را با صرف هزینه های کلان زیر سوال می برد. توضیح اینکه دادگاه بعد از حدود سه دهه از ارتکاب جنایات تشکیل شد و به طور عملی در سال ۲۰۰۷ میلادی آغاز به رسیدگی و محاکمه کرد. بدون تردید یکی از اصول راهبردی دادرسی کیفری، رسیدگی در یک زمان معقول و بدون تاخیر می باشد؛ در غیر این صورت اثبات و احراز جرایم را پس از سپری شدن مدتی زیاد با مشکل مواجه می کند.

رسیدگی در این دادگاه با فاصله زمانی پیش گفته فوت برخی از متهمین اصلی را در پی داشته است که این مسئله هدف از تشکیل این دادگاه در محاکمه سران خمرهای سرخ را با مشکلی اساسی مواجه می کند. بنابراین در این پژوهش با بررسی بسترهای تاریخی و حقوقی تشکیل دادگاه مختلط کامبوج، مبانی و چالش های آن مورد بررسی قرار خواهد گرفت. لازم به یادآوری است که این کتاب در ابتدا موضوع درس سمینار آقای محمد فرجی در دوره کارشناسی ارشد بوده که با راهنمایی استادانی فرهیخته تبدیل به این کتاب شده است.

جنایات ارتکابی در کامبوج توسط خمرهای سرخ

به کیفر رساندن مجرمان بین المللی، کسانی که مسئول ارتکاب جرایم شنیعی همچون نسل کشی، جنایات علیه بشریت و جنایات جنگی بوده اند، همواره آمال اندیشمندان حقوق و آشتی جویان بوده است. احساس نیاز به کیفر رساندن مجرمان بین المللی و مبارزه با بی کیفرمانی آنان باعث شده اصول درون مرزی بودن حقوق جزا و مصونیت سران، اطلاق گذشته خود را از دست بدهد. بنابراین در راستای مبارزه با بی کیفر مانی مسئولین جرایم ارتکابی در عرصه بین المللی در طول تاریخ و به طور مشخص از جنگ اول جهانی تا به امروز روشها و فرایندهای مختلفی برای رسیدگی و محاکمه مقرر شده است. در این میان یکی از موضوعاتی که شایسته تحقیق و بررسی بوده موضوع جنایات ارتکابی در کامبوج توسط خمرهای سرخ میباشد. در این رابطه چند مسأله چالش برانگیز مطرح است که با در نظر گرفتن مبانی حقوق کیفری بین المللی قابل بحث و بررسی است. نخست؛ با توجه به اینکه جرایم ارتکابی در فاصله ی سالهای ۱۹۷۵ تا ۱۹۷۹ میلادی رخ داده، تشکیل یک دادگاه با خصیصه های بین المللی با چه چالش های روبرو بوده است. بدون شک، شکل گیری فرایند رسیدگی و محاکمه برای جنایاتی که مدت ها پیش رخ داده با مشکل هایی مواجه خواهد بود که از جمله آنها دشوار بودن احراز و اثبات جرایم است. بنابراین در این راستا افزون بر بررسی چالش هایی که این دادگاه با آن مواجه است، باید ضرورت تشکیل چنین دادگاهی را نیز مورد بررسی قرار داد. مسئله دیگری که در این خصوص مطرح می شود این است که چرا با وجود عضویت کشور کامبوج در دیوان کیفری بین المللی، رسیدگی به جرایم خمرهای سرخ در این نهاد مورد رسیدگی واقع نشد. توضیح اینکه نهاد پیش گفته برای رسیدگی به جنایات بین المللی تشکیل شده و با توجه به صلاحیت تکمیلی و دائمی بودن این نهاد، این سوال مطرح است که چه لزومی به تشکیل یک دادگاه بین المللی شده با صلاحیت مشخص و محدود در کامبوج بود. بنابراین در این تحقیق با بهره گیری از اصول و مبانی حقوق کیفری و همچنین حقوق کیفری بین المللی به مسائل پیش گفته پاسخ خواهیم داد. افزون بر مسائل پیش گفته، به مسائل فرعی مورد ابهام در این خصوص نیز خواهیم پرداخت، از جمله اینکه چه جنایاتی در کامبوج رخ داده است. دلیل طرح چنین مسئله ای این است که در جریان محاکمه سران خمرهای سرخ یکی از اتهامات مطرح شده ارتکاب جرم نسل کشی بوده که این موضوع با توجه به مبانی حقوق کیفری بین المللی محل تردید است. اهمیت این پژوهش به مبانی حقوق کیفری و به ویژه حقوق بین المللی کیفری مرتبط است. زیرا از این حیث باید روشن شود که تشکیل چنین دادگاهی بر چه مبانی و ضروت هایی استوار بوده و آیا تشکیل چنین دادگاهی و رسیدگی و محاکمه در آن منطبق بر مبانی حقوقی بوده است یا خیر. از این رو هدف از این پژوهش انطباق تشکیل دادگاه فوق العاده کامبوج و رسیدگی و محاکمه در آن با مبانی حقوق کیفری و نیز حقوق کیفری بین المللی است. بنابراین با در نظر گرفتن اهمیت بحث از حیث مبانی شناخته شده حقوق کیفری و حقوق کیفری بین المللی، مسائل پیش گفته در چارچوب پرسش های زیر مورد بررسی قرار می گیرد:

دادگاه کیفری بین الملل شده کامبوج

یکم اینکه تشکیل دادگاه فوق العاده کامبوج با چه چالش های روبرو بوده است؟ دوم اینکه تشکیل چنین دادگاهی چه ضرورتی داشت؟ سوم اینکه چرا با وجود عضویت کامبوج در دیوان کیفری بین المللی، موضوع در این نهاد مورد رسیدگی واقع نشد؟ چهارم اینکه چه جرایمی در کامبوج رخ داده است و در این راستا آیا خمرهای ) مرتکب جرم نسل کشی شده اند یا خیر؟

پاسخ اولیه به پرسش های فوق را می توان این گونه مطرح کرد که چالش اصلی این دادگاه، تشکیل شدن آن پس از حدود سه دهه بعد از ارتکاب جنایات بوده است که مسلم احراز و اثبات جرایم را با مشکل مواجه می کند. و در پاسخ به چرایی و ضرورت تشکیل این دادگاه می توان اندیشه و احساس نیاز به مبارزه با بی کیفرمانی مجرمان بین المللی را مطرح کرد. در خصوص مسئله سوم نیز پاسخ اولیه بر قاعده عطف بما سبق نشدن مقررات اساسنامه رم استوار است و در نهایت پاسخ مسئله آخر بر این مبنا استوار که خمرهای سرخ جرایم ارتکابی را با توجه به اوضاع و احوال و در راستای برنامه های خود و بدون مورد هدف قرار دادن گروه قومی، نژادی و مذهبی خاص، انجام داده اند. گفتنی است که در خصوص جرایم ارتکابی خمرهای سرخ در کشور کامبوج در زمان نگارش این اثر تحقیق و یا پژوهشی به زبان فارسی صورت نگرفته بود. در واقع تاکنون پژوهشی که به طور مشخصی در مورد جرایم ارتکابی خمرهای سرخ، تشکیل دادگاه ویژه با خصیصه بین المللی و مباحث مربوط به پیشینه کشور کامبوج و خمرهای سرخ باشد، صورت نگرفته بود. در این راستا منابع انگلیسی و فرانسوی و از جمله سایت اختصاصی دادگاه فوق العاده کامبوج مواردی را مورد بحث قرار داده اند. البته مباحث مورد بحث در منابع پیش گفته بیشتر به فرایند تشکیل دادگاه و جرایم ارتکابی خمرهای سرخ پرداخته است اما در خصوص چالش هایی که این دادگاه با آنها مواجه است و همچنین ضرورت تشکیل چنین دادگاهی با شرایط خاص، بحثی را مطرح نکرده است. با توجه به پرسش های مطرح شده در این زمینه مباحث در چهار فصل مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد. با توجه به اینکه ورود در هر بحثی پیش از هر چیز دیگر مستلزم بررسی پیشینه یا تاریخچه آن است، در فصل نخست (مبانی و بسترهای تاریخی شکل گیری دادگاه فوق العاده کامبوج)؛ در فصل دوم (چالش های حقوقی دادگاه فوق العاده کامبوج)؛ و در فصل سوم (تحلیل جرایم و جنایات ارتکابی توسط خمرهای سرخ) و رسیدگی به آنها در دادگاه فوق العاده مورد واکاوی و در این راستا عناوین جرایم ارتکابی با توجه مبانی و اصول حقوق کیفری بین المللی مورد تحلیل قرار می گیرد. سرانجام در قسمت پیوستها ضمن بررسی اجمالی پرونده های رسیدگی شده در این دادگاه، متن مهم توافقنامه صورت گرفته میان سازمان ملل متحد و دولت کامبوج آورده می شود.

بخش های این کتاب

فصل اول: مبانی و بستر های تاریخی شکل گیری دادگاه فوق العاده کامبوج

در این فصل مبانی و بسترهای تاریخی شکل گیری دادگاه فوق العاه کامبوج بررسی می شود. بر این اساس ابتدا موقعیت جغرافیایی کامبوج مورد اشاره قرار می گیرد. سپس پیشینه این کشور با توجه به وضعیت سیاسی آن در مقاطع مختلف به طور مختصر بیان می گردد. همچنین از آنجایی که تشکیل دادگاه فوق العاده کامبوج در ساختار قضایی این کشور صورت گرفته است، نظام حقوقی آن نیز در مقاطع تاریخی مختلف از نظر می گذرد. افزون بر آن، بدون تردید بررسی موضوع تشکیل دادگاه فوق العاده برای رسیدگی به جرایم خمرهای سرخ مستلزم بررسی پیشینه آنها و نحوه به روی کار آمدن آنهاست. بنابراین چگونگی به روی کار آمدن خمرهای سرخ، دوران حکومت آنها و اقدامات صورت گرفته توسط خمرهای سرخ و همچنین سقوط آنها را در این فصل مورد بررسی قرار می گیرد. پس از بیان بسترهای تاریخی پیش گفته، به پیشینه حقوقی تشکیل دادگاه فوق العاده کامبوج برای رسیدگی به جرایم خمرهای سرخ نیز اشاره و در این مبحث فرایند تشکیل دادگاه و همچنین ساختار آن بیان می گردد.

فصل دوم: چالش های حقوقی تشکیل دادگاه فوق العاده کامبوج

در این فصل مبانی تشکیل دادگاه فوق العاده کامبوج و چالش های پیش روی آن بیان می گردد. برای توضیح چرایی تشکیل این دادگاه ابتدا توضیحی درباره دادگاههای بین المللی و گونه های آن داده می شود، سپس به این پرسش پاسخ داده می شود که چرا با وجود عضویت کامبوج در دادگاه کیفری بین المللی، یک دادگاه مختلط یا تلفیقی بین المللی شده تشکیل شد. پس از توضیح چرایی انتخاب مدل تلفیقی برای دادگاه کامبوج، مبانی تشکیل یک دادگاه بین المللی مورد واکاوی قرار می گیرد. این مبانی مربوط است به رابطه بین حقوق بشر و حقوق کیفری که در راستای صیانت از ارزش های جامعه بشری و حفظ نظم و امنیت آن مطرح می شود. همچنین در توضیح مبانی، به کار کرد مجازات همچون کار کرد آن در حقوق داخلی اشاره می شود. پس از توضیح مبانی چالش های پیش روی دادگاه فوق العاده کامبوج مورد بررسی قرار می گیرد؛ این چالش ها مربوط به فرایند تشکیل دادگاه و همچنین فرایند رسیدگی در این دادگاه می باشد که با توجه به استدلال ها و توضیحاتی که مطرح خواهد شد، به طور معنی داری کارایی این دادگاه را درباره محاکمه سران ارشد خمرهای سرخ زیر سوال برده است.

فصل سوم: تحلیل جرایم و جنایات ارتکابی توسط خمرهای سرخ

در این فصل اعمال ارتکابی خمرهای سرخ و تطابق این اعمال با عناوین جزایی جنایات علیه بشریت و نسل کشی به طور مختصر بیان می شود. این بررسی و تطابق، نیازمند آشنایی با تعاریف و عناصر جرایم پیش گفته یعنی جنایات علیه بشریت و نسل کشی می باشد تا بتوان با در نظر گرفتن تعاریف این جرایم و اعمال ارتکابی خمرهای سرخ در خصوص امکان تحقق هر یک از جرایم پیش گفته اظهار نظر نمود. بنابراین ابتدا به تعریف و توضیح جنایات علیه بشریت و نسل کشی در دو مبحث مجزا پرداخته و در پی آن اعمال ارتکابی خمرهای سرخ را با آن تطبیق داده و در خصوص امکان تحقق هر یک از این جرایم توسط خمرهای سرخ اظهار نظر می شود.