کتاب اسناد تاریخی ایران و حقوق بین الملل در روند قانونگذاری نشر خرسندی

ایران به مثابه سرزمینی بهره مند از وسیع ترین مواهب الهی و دارای موقعیت حساس سیاسی و جغرافیایی در جهان، از دیرباز مورد توجه بیگانگان بوده است. در این میان، نزدیکی به روسیه (اتحاد جماهیر شوروی سابق)، دسترسی به دریای خزر، خلیج همیشه فارس و دریای عمان، بهره مندی از منابع عظیم نفتی، وضعیت برتری نسبی سرزمینی و انسانی در خاورمیانه و مسائلی از این دست، قدرتهای غربی (انگلیسی، آلمانی، فرانسوی و امریکایی) را به رقابت برای کسب نفوذ و جایگاهی ویژه در این کشور ترغیب نمود. در فرایند بسط استعمار نیز این کشورها هریک با در پیش گرفتن سیاست هایی خاص بدین منظور، همواره ایران را صحنه تاخت و تاز و جدال های خود قرار دادند؛ در طول جنگ های جهانی نیز به رغم بیطرفی ایران، آن را از صحنه لشکرکشی خود مصون نداشتند بلکه به بهانه های مختلف، از این سرزمین برای خط و نشان کشیدن علیه همدیگر بهره جستند.

در این دوره از تاریخ معاصر ایران، نه تنها شدت رقابت های خارجی و ضعف حکومت مرکزی ایران سبب انعقاد قراردادهای ننگینی در حوزه واگذاری امتیاز بهره برداری از منابع طبیعی ایران شد بلکه اختلافات مرزی و سرحدی ایران با روسیه نیز با تدوین قراردادهای دوجانبه به گونه ای یکطرفه و مغایر با حفظ حاکمیت و تمامیت ارضی ایران به سرانجام رسید. تنها در مناسبات با دیگر دولتهای همسایه نظیر عراق بود که حکومت وقت ایران توانست خواسته های خود را بر دولت ضعیف عراق تحميل و مساله اختلافات مرزی زمینی و دریایی را به نفع ایران حل و فصل نماید. تصویب قانون حاکمیت ایران بر جزایر فارسی در خلیج فارس نیز موردی از این دست می باشد.

با پیروزی انقلاب اسلامی و دگرگونی اساسی در سیاست خارجی ایران در قبال قدرتهای بزرگ و به ویژه قطع روابط با انگلستان و در پیش گرفتن سیاست عدم تعهد در برابر قدرتهای استعمارگر و برچیده شدن حضور آمریکا در صحنه های مختلف حیات اجتماعی ایران، مسائلی حقوقی و سیاسی بین المللی در ابعاد دو و چندجانبه به کرات نمودار گشت به نحوی که حل و فصل آنها با تلاش بدین منظور را می توان تحت عنوان «اسناد تاریخی ایران و حقوق بین الملل» برشمرد. تصویب بیانیه الجزایر برای خاتمه بخشیدن به اختلافات حقوقی ایران و امریکا و تشکیل دیوان داوری ویژه در این رابطه و اتخاذ تصمیمات قانونی در واکنش به عملکرد دولت آمریکا و خصومت آن با کشورمان، از نخستین اسناد تاریخی مذکور در دهه نخست انقلاب اسلامی است. متعاقبأ با پدیداری جدال در روابط ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی و شکل گیری روند بررسی بین المللی فعالیتهای هسته ای کشورمان در آژانس و شورای امنیت، این مساله نیز به صحنه ای پر پیچ و خم بلکه پیچیده از جدال برای حفظ هویت و بقای عزت مند ملتی متمدن در برابر موجی مرکب از اقدامات فنی (آژانس) و سیاسی بین المللی (دولتهای غربی مخالف توسعه هسته ای ایران تبدیل شد؛ مساله ای که اسناد بین المللی راجع به انرژی هسته ای را که بستر تعهدات حقوقی بین المللی ایران در برابر نظام عدم گسترش سلاحهای هسته ای هستند، بعد از گذشت سی سال، به مهمترین اسناد مرجع و قابل رجوع در سیاست عمومی و خارجی کشورمان تبدیل نمود:

نظر به اینکه اسناد مذکور به رغم وجود در منابع تخصصی به ویژه مجموعه های روزنامه رسمی کشور، اغلب با صعوبت در دسترسی عمومی و حتی دسترسی کارشناسان مواجه اند، در این کتاب نه تنها جميع این اسناد را در سایه قوانین و مقررات مصوب مجالس و مراجع قانون ساز و تصمیم گیر ایران (قبل و بعد از انقلاب اسلامی) جمع آوری کرده ایم بلکه پاره ای از دیگر اسناد حقوقی بین المللی را نیز که به آنها مرتبط بوده و برای بررسی مهمترین وقایع و تحولات ایران و حقوق بین الملل ضروری هستند (نظیر منشور ملل متحد و تعهدات ایران در برابر شورای امنیت)، به آن افزوده ایم.

به هر حال، در تاریخ ایران معاصر معاهدات راجع به امور مرزی و سرزمینی با کشورهای مجاور و همسایه، قراردادهای واگذاری منابع ملی به ویژه بهره برداری از نفت ایران به بیگانگان و همچنین لغو این امتیازات، مساله اروند رود و جزایر سه گانه ایران در خلیج فارس و دریای عمان، اختلافات با امریکا و تشکیل دیوان داوری دعاوی ایران و امریکا و نهایتا مساله فعالیتهای هسته ای صلح آمیز، اساسی ترین مصادیق وقایع حساس بین المللی هستند که می توان مجموع تحليل ها و عملکردهای مرتبط با آنها را مهمترین نماد از ایران و حقوق بین الملل در رویه بین المللی شمرد. این کتاب را انتشارات «خرسندی» به چاپ رسانده و در فروشگاه اینترنتی هافکو به فروش می رسد.