مقایسه اجتماعی چیست؟
چرا همیشه احساس میکنیم از دیگران عقب ماندهایم؟
بررسی علمی تأثیر مقایسه خود با دیگران بر عزتنفس، رضایت از زندگی و سلامت روان
تا به حال شده وارد شبکههای اجتماعی شوید و بعد از چند دقیقه احساس کنید همه در حال پیشرفت هستند جز شما؟
یکی ازدواج کرده، یکی مهاجرت کرده، یکی شغل خوبی پیدا کرده، یکی خانه خریده و یکی در حال رسیدن به هدفهایی است که شما مدتهاست برایشان تلاش میکنید.
در چنین شرایطی ممکن است ناگهان این فکر به ذهن برسد: «من چرا هنوز اینجا هستم؟»
این احساس بهخصوص زمانی شدیدتر میشود که فرد در یک دوره مهم زندگی قرار داشته باشد و تصور کند دیگران زودتر از او به موفقیت، استقلال مالی، رابطه عاطفی یا جایگاه اجتماعی رسیدهاند.
اما چیزی که معمولاً فراموش میکنیم این است که ما زندگی واقعی خودمان را با تصویری انتخابشده از زندگی دیگران مقایسه میکنیم.
به گفته دکتر شبنم طلوعی، مقایسه اجتماعی بخشی طبیعی از ذهن انسان است، اما زمانی که به معیار اصلی ارزشمندی ما تبدیل شود، میتواند رضایت از زندگی و سلامت روان را بهشدت تحت تأثیر قرار دهد.
مقایسه اجتماعی چیست؟
مقایسه اجتماعی یعنی ارزیابی خودمان از طریق مقایسه با دیگران.
انسان بهصورت طبیعی برای شناخت جایگاه خود، تواناییهایش و حتی تصمیمگیری، گاهی خودش را با دیگران مقایسه میکند.
برای مثال، ممکن است عملکرد خود را با همکارمان مقایسه کنیم تا بفهمیم در چه زمینهای نیاز به پیشرفت داریم.
این نوع مقایسه میتواند سازنده باشد.
اما زمانی که مقایسه دائماً باعث احساس ناکافی بودن، حسادت، شرم یا ناامیدی شود، دیگر یک ابزار ارزیابی ساده نیست و میتواند به منبع فشار روانی تبدیل شود.
چرا مغز ما دائماً خودش را با دیگران مقایسه میکند؟
ذهن انسان به دنبال اطلاعاتی درباره جایگاه خودش در محیط اجتماعی است.
در طول تاریخ، تعلق داشتن به گروه برای بقای انسان اهمیت زیادی داشته است. بنابراین مغز بهطور طبیعی به رفتار، موقعیت و موفقیت دیگران توجه میکند.
مشکل از جایی شروع میشود که این مقایسه به شکل مداوم و بدون توجه به تفاوت شرایط زندگی افراد انجام شود.
در این حالت، فرد دیگر از مقایسه برای یادگیری استفاده نمیکند؛ بلکه از آن برای قضاوت کردن خودش استفاده میکند.
چرا احساس میکنیم از دیگران عقب افتادهایم؟
یکی از دلایل این احساس، مقایسه زمانبندی زندگی خودمان با دیگران است.
ممکن است ببینیم فردی همسن ما ازدواج کرده، فرد دیگری صاحب شغل موفق شده و شخص دیگری در مسیر تحصیلی مورد نظرش قرار گرفته است.
ذهن ممکن است این تفاوتها را به شکل «من عقب ماندهام» تفسیر کند.
اما زندگی انسان یک جدول زمانی مشترک ندارد.
افراد با شرایط خانوادگی، اقتصادی، روانی، فرصتها، استعدادها و انتخابهای متفاوتی زندگی میکنند.
بنابراین رسیدن دو نفر به یک هدف در سنین متفاوت، به خودی خود به معنای موفقتر بودن یکی و شکستخورده بودن دیگری نیست.
شبکههای اجتماعی چگونه مقایسه اجتماعی را تشدید میکنند؟
شبکههای اجتماعی زندگی واقعی افراد را به شکل کامل نشان نمیدهند.
معمولاً افراد لحظات خوب، موفقیتها، سفرها، جشنها و دستاوردهای خود را بیشتر منتشر میکنند و بخش زیادی از مشکلات، شکستها و روزهای معمولی زندگی در پشت تصویر باقی میماند.
در نتیجه، ممکن است فرد صدها لحظه انتخابشده از زندگی دیگران را ببیند و آن را با تمام واقعیت زندگی خودش مقایسه کند.
به گفته دکتر شبنم طلوعی، این یکی از مهمترین دلایلی است که چرا مصرف مداوم محتوای مقایسهای میتواند احساس ناکافی بودن را افزایش دهد.
مقایسه رو به بالا چیست؟
مقایسه رو به بالا زمانی اتفاق میافتد که خودمان را با فردی مقایسه کنیم که از نظر ما موفقتر، جذابتر، ثروتمندتر یا خوشحالتر است.
این نوع مقایسه گاهی میتواند انگیزه ایجاد کند.
اما اگر فرد به جای اینکه بگوید «من میتوانم از این شخص یاد بگیرم»، به این نتیجه برسد که «من هیچوقت به او نمیرسم»، نتیجه میتواند کاملاً متفاوت باشد.
در این حالت، مقایسه به جای انگیزه تبدیل به احساس شکست میشود.
مقایسه رو به پایین چیست؟
در مقایسه رو به پایین، فرد خودش را با کسانی مقایسه میکند که از نظر او شرایط سختتری دارند.
این نوع مقایسه ممکن است برای مدت کوتاهی احساس رضایت ایجاد کند، اما اگر تبدیل به روش اصلی حفظ عزتنفس شود، پایدار نخواهد بود.
زیرا همیشه فرد دیگری وجود دارد که شرایط بهتری دارد یا در زمینهای موفقتر است.
سلامت روان زمانی بیشتر حفظ میشود که ارزشمندی فرد فقط به جایگاه او نسبت به دیگران وابسته نباشد.
چرا مقایسه روی عزتنفس تأثیر میگذارد؟
اگر فرد مرتباً خودش را با کسانی مقایسه کند که در یک زمینه خاص از او جلوتر هستند، ممکن است نقاط قوت خودش را فراموش کند.
برای مثال، ممکن است فردی در کار خود بسیار موفق باشد، اما چون هنوز ازدواج نکرده است، خودش را با دوستان متأهلش مقایسه کند و نتیجه بگیرد که «من موفق نیستم.»
در حالی که او فقط یک بخش از زندگی خود را با یک بخش از زندگی دیگران مقایسه کرده است.
این نگاه محدود میتواند احساس ارزشمندی را کاهش دهد.
چرا مقایسه در مورد ازدواج و رابطه عاطفی شدیدتر میشود؟
یکی از رایجترین حوزههای مقایسه اجتماعی، روابط عاطفی است.
وقتی فرد میبیند دوستانش وارد رابطه شدهاند، ازدواج کردهاند یا زندگی مشترک تشکیل دادهاند، ممکن است احساس کند از دیگران عقب افتاده است.
گاهی این احساس باعث میشود فرد وارد رابطهای شود که واقعاً برایش مناسب نیست؛ فقط برای اینکه احساس نکند از دیگران عقب مانده است.
به گفته دکتر شبنم طلوعی، انتخاب شریک عاطفی نباید تبدیل به مسابقهای برای رسیدن به یک «سن مناسب» یا اثبات موفقیت اجتماعی شود.
مقایسه در زمینه شغل و درآمد
مقایسه مالی نیز یکی از منابع مهم فشار روانی است.
فرد ممکن است ببیند همسنوسالهایش درآمد بیشتری دارند و سریع به این نتیجه برسد که خودش شکست خورده است.
اما درآمد فقط نتیجه تلاش فرد نیست و عوامل زیادی مانند شرایط اقتصادی، فرصتهای شغلی، حمایت خانوادگی، محل زندگی و مسیر حرفهای در آن نقش دارند.
مقایسه بدون در نظر گرفتن این عوامل، تصویری ناقص از واقعیت ایجاد میکند.
چرا مقایسه باعث کاهش رضایت از زندگی میشود؟
وقتی ذهن دائماً به دنبال چیزی باشد که هنوز نداریم، چیزهایی را که داریم کمتر میبیند.
فرد ممکن است به موفقیتهایی رسیده باشد که چند سال قبل آرزوی آنها را داشته، اما چون اکنون شخص دیگری را در جایگاه بالاتری میبیند، احساس رضایت نکند.
در این شرایط، خط پایان دائماً جابهجا میشود.
به محض رسیدن به یک هدف، هدف جدیدی برای مقایسه پیدا میشود.
چگونه از چرخه مقایسه بیرون بیاییم؟
اولین قدم این است که متوجه شویم چه زمانی در حال مقایسه کردن خودمان هستیم.
بعد از آن باید سؤال را تغییر دهیم.
به جای اینکه بپرسیم:
«چرا من مثل او نیستم؟»
میتوانیم بپرسیم:
«من واقعاً چه چیزی میخواهم؟»
«آیا این هدف متعلق به من است یا فقط چون دیگران به آن رسیدهاند، برایم مهم شده است؟»
این تغییر سؤال میتواند ما را از رقابت دائمی با دیگران به سمت شناخت مسیر شخصی خودمان هدایت کند.
مقایسه خود با گذشته خودمان
یکی از سالمترین جایگزینهای مقایسه اجتماعی، مقایسه با خود گذشته است.
به جای اینکه فقط ببینیم دیگران امروز کجا هستند، میتوانیم بررسی کنیم خودمان نسبت به گذشته چه تغییری کردهایم.
آیا مهارت بیشتری داریم؟
آیا شناخت بهتری از خودمان پیدا کردهایم؟
آیا در روابطمان مرزهای سالمتری ایجاد کردهایم؟
آیا از یک دوره سخت عبور کردهایم؟
این نوع نگاه به فرد کمک میکند رشد را بر اساس مسیر شخصی خودش ارزیابی کند.
آیا باید مقایسه را کاملاً متوقف کنیم؟
نه.
هدف حذف کامل مقایسه نیست؛ زیرا مقایسه بخشی طبیعی از شناخت اجتماعی انسان است.
هدف این است که مقایسه به تنها معیار ارزشمندی ما تبدیل نشود.
میتوانیم از موفقیت دیگران یاد بگیریم، از آنها الهام بگیریم و در عین حال مسیر متفاوت خودمان را داشته باشیم.
مشکل زمانی ایجاد میشود که موفقیت دیگری را مدرکی علیه ارزشمندی خودمان بدانیم.
نقش رواندرمانی در کاهش مقایسه اجتماعی
اگر احساس ناکافی بودن، حسادت، شرم یا شکست بهطور مداوم تحت تأثیر مقایسه با دیگران ایجاد شود، بررسی ریشههای این الگو میتواند مفید باشد.
رواندرمانی میتواند به فرد کمک کند باورهای عمیق درباره ارزشمندی، موفقیت و تأیید دیگران را شناسایی کند.
گاهی پشت مقایسه مداوم، باورهایی مانند «من باید بهترین باشم تا ارزشمند باشم» یا «اگر از دیگران عقب بمانم، شکست خوردهام» قرار دارند.
شناخت و اصلاح این باورها میتواند رابطه فرد با خودش را تغییر دهد.
قرار نیست زندگی همه انسانها در یک زمانبندی یکسان اتفاق بیفتد.
یکی زودتر ازدواج میکند، یکی دیرتر.
یکی مسیر شغلی خود را در جوانی پیدا میکند و دیگری سالها بعد.
یکی در یک زمینه موفق است و دیگری در زمینهای کاملاً متفاوت.
مشکل از جایی شروع میشود که مسیر زندگی دیگران را به معیار ارزشمندی خودمان تبدیل کنیم.
به گفته دکتر شبنم طلوعی، رشد روانی یعنی بتوانیم زندگی خودمان را بدون نیاز دائمی به مقایسه با دیگران ببینیم و بفهمیم که «دیر رسیدن» همیشه به معنای «عقب ماندن» نیست.
گاهی لازم نیست از دیگران جلو بزنیم؛ کافی است مسیر خودمان را پیدا کنیم و در همان مسیر حرکت کنیم.