کتاب امنیت غذایی و حق دسترسی به غذا در گفتمان حقوقی سازمان ملل نشر خرسندی

تأمین غذای کافی و سالم و تغذیه مناسب از پیش شرطهای توسعه و سلامت جامعه است و عامل اساسی در برقراری صلح، ثبات و امنیت ملی و بین المللی است؛ بنابراین در بین اولویت های اهداف توسعه ای کشورها دستیابی به امنیت غذایی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

حق دسترسی به غذا تا چه اندازه اهمیت دارد؟

ناامنی غذایی از جمله عواملی است که در بسیاری موارد می تواند با دامن زدن به بی ثباتی های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی شالوده های یک نظام سیاسی – اجتماعی را فروریزد بدون تردید برخورداری از غذای کافی یک حق انسانی است و محروم شدن افراد از آن به هر دلیل در حکم جنایت است. امنیت غذایی سنگ بنای یک جامعه توسعه یافته و عنصر اصلی سلامت فکری، روانی و جسمی آن جامعه است. ناامنی غذایی ذخیره سرمایه اجتماعی افراد مشمول آن و نیز معناداری هنجارها و ارزشهای انسانی و دینی را شدیدا تحلیل خواهد برد. ناامنی غذایی دامنه انتخاب افراد را شدیدا محدود می کند و در بسیاری موارد حق انتخاب را از آنها می گیرد و از این رو قابلیت ها و استانداردهای زندگی شان را تحلیل خواهد برد.

در حال حاضر 96 درصد از افراد ناامن غذایی از کمبودهای مزمن ریز مغذی ها رنج می برند، ریز مغذی ها نقش مهمی در سلامت انسان دارند آهن، بد، روی، کلسیم، پتاسیم، ویتامین A، ویتامینهای گروه B، ویتامین C ویتامین E، از جمله مهم ترین این مواد هستند که کمبود هرکدام از آنها تأثير خاص خود را در سلامت انسان دارد پوکی استخوان، ضعف سیستم ایمنی بدن،کاهش رشد، کاهش وزن، کاهش توان یادگیری، افت تحصیلی، کاهش بازدهی کاری، کاهش بهره هوشی، بی حوصلگی، تغییرات رفتاری، آسیب پذیری در برابر بیماری ها و افزایش مرگ و میر از جمله عوارض کمبود ریز مغذی ها است.

عرضه ناکافی و در دسترس نبودن مواد غذایی حاوی ریز مغذی ها و بالا بودن قیمت آنها، ناآگاهی عمومی از اهمیت تغذیه صحیح، مشکلات برنامه ریزی برای تأمین همه ریز مغذی ها به علت ضعف آموزش عمومی، سوء تغذیه ثانوی ناشی از سوء مصرف دارو، الكل، عفونت ناشی از بیماری و ضعف حاصل از دوران بارداری یا بیماری از جمله عواملی هستند که بر کمبود ریز مغذی ها در جامعه تأثیر گذار است، و نزدیک به 4 درصد افراد دارای ناامنی غذایی نیز دچار کمبود موقت انرژی به دلایل حوادث طبیعی و یا انسانی است. نزدیک به ۲۵۰ میلیون کودک دچار کمبود ویتامین A، بالغ بر ۸۰۰ میلیون نفر گرفتار کمبود ید و ۲ میلیارد نفر دچار کم خونی فقر آهن هستند؟

براساس آمار موجود 143 میلیون نفر در دنیا زیر وزن طبیعی هستند و هر 5 ثانیه یک کودک در دنیا به علت سوء تغذیه جان می سپارد که این کمبودها عامل مرگ سالانه یک میلیون کودک در جهان است شدت این وضعیت وفتی آشکارتر می شود که طبق برآورد سازمان ملل در سال ۲۰۰۷ تقریبا روزانه ۱۸۰۰۰ کودک در اثر سوء تغذیه مستقیم یا غیر مستقیم جان خود را از دست داده اند. اکثریت وسیعی از مردم جهان گرسنه جزیی از زنجیره غذایی است و شامل تولیدکنندگان مستقل و کوچک غذا، کارگران بخش کشاورزی با دستمزد پایین است. با افزایش مداوم جمعیت دنیا نیاز به موادغذایی روز به روز با سرعتی شگرف افزایش می یابد.

سازمان غذا و کشاورزی اعلام کرده است که جمعیت جهان تا سال ۲۰۳۰ به بیش از ۸ میلیارد نفر خواهد رسید که تأمین موادغذایی این جمعیت نیاز به کوشش پیگیری کشورها و نهادهای بین المللی دارد با وجود پیشرفت های قابل توجه در سه دهه اخیر تولید سالیانه مواد غذایی فقط در حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است.براساس برآوردهای موجود تا سال ۲۰۵۰ باید مقدار تولید محصولات غذایی در کشورهای در حال توسعه 70-60 درصد بیشتر از تولید فعلی آن باشد تا بتواند همگام با جمعیت روبه رشد حرکت نماید و به درستی جواب گوی نیازهای آنها باشد در این صورت یعنی باید بر میزان تولیدغلات بیش از ۲ میلیارد تن، گوشت بیش از ۲۰۰ میلیون تن و روغن های گیاهی ۱۳۰ میلیون تن اضافه شود.

رویکرد سازمان ملل در مورد حق دسترسی به غذا

با توجه به موارد مذکور رویکردهای مختلفی از سوی سازمان ملل متحد جهت دسترسی مردم به غذای کافی و سالم از جمله حق بر غذا در بعد حقوقی و امنیت غذایی در بعد سیاست گذاری گردیده است. حق بر غذا به عنوان حقی بشری از حقوقی است که در مجموعه حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی طبقه بندی می شود.

به موجب میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی «حق بر غذا» حق بر رهایی از گرسنگی و دسترسی پایدار به غذا با کیفیت و کمیتی است که پاسخ گوی نیازهای غذایی و فرهنگی باشد. اولین بار به حق بر غذا در ماده 25 اعلامیه جهانی حقوق بشر مبنی بر اینکه هرکس حق دارد که سطح زندگانی، سلامتی و رفاه خود و خانواده اش را از حیث غذا، مسکن و مراقبت های پزشکی و خدمات لازم اجتماعی تأمین کند مورد شناسایی قرار گرفت. پس از آن در کنوانسیون های متعدد از قبیل مواد 26 و ۵۱ کنوانسیون ژنو 1949 راجع به رفتار با اسرای جنگی، مواد ۲۳ و ۵۵ کنوانسیون ژنو 1949 راجع به حمایت از غیرنظامیان در زمان مخاصمات، مواد 54 و 69 و ۷۰ پروتکل اول و مواد 14 و ۱۸ پروتکل دوم الحاقی بر کنوانسیون های چهارگانه ژنو، ماده ۲۷ کنوانسیون حقوق کودک، کنوانسیون وضعیت پناهندگان، کنوانسیون اشخاص بی تابعیت، کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان، اساسنامه دیوان کیفری بین المللی، و قطعنامه های سازمان ها و کنفرانس های بین المللی به این حق اشاره نموده است.

در اهمیت این حق همین بس که نقض آن، تهدیدی علیه صلح و امنیت بین المللی توصیف شده است و جهت تحقق حق غذا رویکردهای مختلفی از سوی جامعه جهانی اتخاذ شده است و یکی از این رویکردها امنیت غذایی است، دسترسی به غذای کافی و سالم و مغذی در تمام اوقات زندگی به منظور داشتن زندگی فعال مطابق با ترجیحات غذایی ، یعنی امنیت غذایی زمانی وجود دارد که همه مردم، در تمام زمان ها، دسترسی فیزیکی، اجتماعی و اقتصادی به موادغذایی کافی و سالم داشته باشند به طوری که نیازهای غذایی و ترجیحات غذایی آنها برای یک زندگی سالم و فعال برآورد گردد. این تعریف با توجه به جامع بودن آن مبنای تعریف حق غذا توسط کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در سال 1996 و گزارشگر حق غذا در سال ۲۰۰۱ گردید و اجزای حق غذا در هر دو تعریف نیز شامل: الف) فراهم بودن؛ ب) دسترسی فیزیکی و اقتصادی؛ ج) ثبات و دسترسی به آن در هر زمانی در بازار؛ د) مفید و کارا بودن است که این تعریف عین تعریف امنیت غذایی در سال 1996 در اجلاس سران در زمینه حق غذا است و تنها فرقی که بین این دو مفهوم هست آن است که امنیت غذایی دارای تعهدات حقوقی نیست؛ بیشتر یک رویکرد در حوزه سیاست گذاری غذا جهت تحق حق غذا است.

سازمان ملل متحد در مخاصمات مسلحانه بین المللی و غیر بین المللی نیز، اقدامات غیر انسانی تحمیل گرسنگی و جلوگیری از کمک رسانی به ویژه موادغذایی و دارویی را در هر فرصتی محکوم کرده است. شورای امنیت نیز در ارتباط با مخاصمات مختلف از جمله در افغانستان، انگولا، بحران قره باغ، بوسنی و هرزگوین، بروندی، کنگو، گرجستان، کوزوو، ليبرياء سودان، سومالی، غزه و يمن طرف های درگیر را به اعطای کمک های بشردوستانه فراخوانده است. بدون شک، حقوق بین الملل بشری در مورد حق دسترسی انسانها به غذا، آب، بهداشت و خدمات عمومی در همه وضعیت ها حتی در طول درگیری مسلحانه نیز ساری و جاری هستند.

این کتاب شامل چه موضوعاتی است؟

با توجه به آنکه در قرن حاضر کشورهای جهان با سه چالش عمده (آب، غذا و انرژی) مواجه هستند و بی توجهی به این مسائل در مرحله اول، تهدیدی علیه امنیت آنها و در مرحله بعدی تهدیدی علیه صلح و امنیت جهانی است و در کتابی که به نظر خوانندگان می رسد مشتمل بر 5 بخش است. بخش اول که شامل ۲ فصل است؛ فصل اول شامل تعاریف و مفهوم حق غذا و امنیت غذایی است و فصل دوم امنیت غذایی و چالش های جهانی آن است، و بخش دوم که شامل ۲ فصل است؛ فصل اول شامل مبانی حق غذا و فصل دوم شامل تعهدات مرتبط با حق بر غذا است.

بخش سوم شامل شناسایی و ایجاد تعهدات مربوط به حق غذا از منظر حقوق بین الملل بشر و بشردوستانه بوده که شامل دو فصل است. فصل اول شامل نقش سازمان ملل در شناسایی حق غذا از منظر حقوق بین الملل بشر و فصل دوم شامل نقش سازمان ملل در شناسایی و ایجاد تعهدات حقوقی مرتبط با حق غذا از منظر حقوق بین الملل بشردوستانه است.

بخش چهارم شامل عملکرد و اقدامات نهادهای وابسته به سازمان ملل در تحقق حق بر غذا است که شامل دو فصل است. فصل اول شامل اقدامات ارکان اصلی و فرعی حقوق بشری سازمان ملل متحد در زمینه اجرای حق غذا و فصل دوم عملکرد مؤسسه تخصصی سازمان ملل متحد (فائو) و نهاد فرعی آن در مورد حق غذا است و بخش پنجم شامل حق دسترسی به غذا در سطح منطقه ای و ملی است که شامل دو فصل است؛ فصل اول در مورد نقش سازمان های منطقه ای در شناسایی و اجرای حق دسترسی به غذا است و فصل دوم در ارتباط با شناسایی و اجرای حق غذا در سطح ملی است.